{"id":10415,"date":"2020-12-01T00:00:46","date_gmt":"2020-11-30T22:00:46","guid":{"rendered":"http:\/\/kadrandergi.com.tr\/?p=10415"},"modified":"2020-12-01T00:00:46","modified_gmt":"2020-11-30T22:00:46","slug":"kutadgu-biligde-kisilik-ve-kendilik-felsefesi-olarak-iyilik-edguluk-ve-insanlik-kisilik","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/?p=10415","title":{"rendered":"Kutadgu Bilig\u2019de Ki\u015filik ve Kendilik Felsefesi olarak \u0130yilik\/Edg\u00fcl\u00fck ve \u0130nsanl\u0131k\/Ki\u015filik"},"content":{"rendered":"

\u0130nsanl\u0131k, insanda kendini nas\u0131l g\u00f6sterir? \u0130yinin var olmas\u0131 k\u00f6t\u00fcn\u00fcn \u00f6nlenmesi ve dengenin kurulmas\u0131 ad\u0131na \u00f6nemlidir. \u0130nsan varl\u0131k d\u00fcnyas\u0131n\u0131n mecazi faili olarak bu var olma halinin fail ve meful\u00fcd\u00fcr. Bu manada iyinin varl\u0131\u011f\u0131 insandan t\u00fcreyen bir s\u0131fat olan insanl\u0131\u011f\u0131n m\u00fc\u015fahhasla\u015fmas\u0131yla orant\u0131l\u0131d\u0131r. \u0130yili\u011fin fiili g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerinden birisi do\u011frulu\u011fun insan eliyle ortaya konulmas\u0131d\u0131r. \u0130nsan denilen muamma iyi-k\u00f6t\u00fc dengesinde do\u011fru ve d\u00fcr\u00fcst eylemlerle kendisini iyinin yan\u0131nda ve ona do\u011fru \u015fekillendirir. \u00d6d\u00fcl ve cezan\u0131n var edildi\u011fi sosyolojik sistemde bu manada bir insanl\u0131k felsefesi dengenin sa\u011flan\u0131p iyili\u011fin zuhuru k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn \u00f6nlenmesi ad\u0131na dikkate de\u011fer bir \u00f6l\u00e7\u00fcd\u00fcr. Bireyden devlete kadar ula\u015fan \u00e7izgide bu denge korunmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmal\u0131d\u0131r. \u201cSaadette y\u00fckselmek i\u00e7in, insana do\u011fruluk l\u00e2z\u0131md\u0131r; insanl\u0131k do\u011frulu\u011fun ad\u0131d\u0131r<\/strong>, inan. \u00a0\u0130nsan nadir de\u011fil, insanl\u0131k nadirdir; insan az de\u011fil, do\u011fruluk azd\u0131r. Bak, \u015fimdi benim sana s\u00f6yledi\u011fim s\u00f6ze benzer bir s\u00f6z\u00fc de \u015fair s\u00f6ylemi\u015ftir. Gezip-dola\u015fan insan pek \u00e7oktur; fakat benim i\u00e7in aziz olan do\u011fru, d\u00fcr\u00fcst ve g\u00fcvenilebilecek bir insand\u0131r.\u00a0\u0130nsan nadir de\u011fil, insanl\u0131k nadirdir; ak\u0131l do\u011fru ve d\u00fcr\u00fcst insanlar\u0131 \u00f6\u011fm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/em>\u201d[1]<\/a><\/p>\n

\u0130nsanl\u0131k Tasavvurumuzu\/Felsefemizi \u0130yilik \u0130le Kavrarken Gelecekte Olmak<\/strong><\/p>\n

Felsefe ile bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z her odaklan\u0131\u015f varl\u0131k, bilgi ve ahlak \u00e7er\u00e7evesinde o \u015feyi mesele haline getirmektir. Ak\u0131l varl\u0131\u011f\u0131 olarak insan kendi i\u00e7inden yahut d\u0131\u015f\u0131ndan tasavvurlar ile ak\u0131l mekanizmas\u0131n\u0131 i\u015fler hale getirir; bundan bilgi ve ahlak h\u00e2s\u0131las\u0131 ile kendili\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnme dairesini tamamlar dersek hata olmayacakt\u0131r. Kutadgu Bilig \u00e7er\u00e7evesinden iyilik ile kendili\u011fimize, ki\u015filik geli\u015fimine fert, toplum ve bunlar\u0131n bir neticesi devlet d\u00fczeylerinden bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda zaman\u0131 a\u015fan bir \u00f6ze dair yakla\u015f\u0131mlar\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Moda haline gelen \u201cki\u015fisel geli\u015fim\u201d kitaplar\u0131n\u0131n muhtevas\u0131nda oyalanan ak\u0131llar\u0131m\u0131z belki kendi ge\u00e7mi\u015fiyle gelece\u011fini do\u011fru kaynak ve y\u00f6ntemlerle nazariye haline getirdi\u011finde akl\u0131m\u0131za do\u011fru kavram ve yakla\u015f\u0131mlar\u0131 y\u00fcklemi\u015f oldu\u011fumuzu, insanl\u0131\u011fa teklif edece\u011fimiz bir \u015feylerin yeniden g\u00fcncellendi\u011fini g\u00f6rmemiz kabil olabilecektir. Bunlar\u0131 ilkelere, \u00f6l\u00e7\u00fclere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrerek yeniden hayat\u0131m\u0131za katmak m\u00fctemadi varl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n felsefesinde yeniden kendili\u011fimize d\u00f6n\u00fc\u015f de olacakt\u0131r.<\/p>\n

Kutadgu Bilig Edg\u00fcl\u00fck\/\u0130yilik<\/em> \u00fczerinden meseleyi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrken sorular sorar, felsefe soru sormaksa tam yerindeyiz demektir: Hayat nedir ve iyilik nas\u0131l olur<\/em>?[2]<\/a>, Hayatta ne gibi bir iyilik yapt\u0131m; hayatta iken ekti\u011fim tarla nerede?[3]<\/strong><\/a>, <\/em>sorular\u0131 ile meselesini d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015flar. Bizim bu sorular\u0131m\u0131z var m\u0131d\u0131r? Varsa cevaplar nereden, kimdendir ve hangi meseleyi \u00e7\u00f6zer? Ve t\u00fcm anlatacaklar\u0131n\u0131 kapsay\u0131c\u0131 cevaplar\u0131 da verir: Y\u00fcr\u00fc, iyilik yap, iyilik ek; bundan sen ebedi iyilik bulursun[4]<\/strong><\/a>, Sen iyilik yap, iyi nizam kur.[5]<\/strong><\/a> <\/em>Hayata dair sorular sorar ve ki\u015fiden devlete kadar t\u00fcm alana bir kendilik kavram\u0131 olarak makul zeminde iyilik kavram\u0131n\u0131 yerle\u015ftirir. \u0130\u015fte ak\u0131l burada i\u015fletim sistemine veriyi y\u00fcklemi\u015f olur. S\u00f6m\u00fcr demiyor mesele iyilik yap diyor. Kendilik denen \u015feyin muhtevas\u0131 da burada te\u015fekk\u00fcl ediyor.<\/p>\n

Buradan devam eder Yusuf Has Hacib; Hayat\u0131 sermaye yap, bunun faizi iyiliktir[6]<\/a>, Do\u011fruluk bir sermayedir ve b\u00fct\u00fcn iyilikler bu sermayenin k\u00e2r\u0131d\u0131r; bu k\u00e2r ile insan ebedi tad\u0131 bulmu\u015ftur.<\/em><\/strong>[7]<\/a> Faiz kavram\u0131na hi\u00e7 b\u00f6yle bakm\u0131\u015f m\u0131yd\u0131k? Sermaye kavram\u0131n\u0131 b\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fck m\u00fc? \u0130\u015fte modern\/kapitalist\/sek\u00fcler d\u00fcnyaya bir antitez olarak mazinin \u00f6z\u00fc. K\u00e2r kavram\u0131 ile ebediyeti \u00f6rt\u00fc\u015ft\u00fcren bu akla ve d\u00fc\u015f\u00fcnce yap\u0131s\u0131na ne kadar a\u015finay\u0131z? Sanki as\u0131rlar \u00f6ncesinden bir el bug\u00fcn\u00fcm\u00fcze el uzat\u0131r gibi de\u011fil midir? Emek kavram\u0131n\u0131 da bu meyanda de\u011fer k\u0131lan Kutadgu Bilig zaviyesinden hayata bak\u0131p sorgulad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda manas\u0131zla\u015fan kavramlar\u0131m\u0131z mefhumlar\u0131n\u0131 hat\u0131rlamaya ba\u015flar gibi olacaklard\u0131r.<\/p>\n

Bu iyi davran\u0131\u015f b\u00fct\u00fcn iyilikler i\u00e7in bir sermayedir; hareketi iyi olursa, insan bin t\u00fcrl\u00fc sevince kavu\u015fur.[8]<\/strong><\/a> <\/em>\u0130\u015fte d\u00fc\u015f\u00fcnce ve eylemi birle\u015ftiren b\u00fct\u00fcnc\u00fcl bir mant\u0131k ile bakan bir k\u00fclt\u00fcr zemini. Kendilik burada var olan\/dayat\u0131lan zevzekli\u011fin manas\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 sezmeye ba\u015fl\u0131yor. Burada uyar\u0131r Kutadgu Bilig: Hayat\u0131 bo\u015funa ge\u00e7irme, iyilik yap; ge\u00e7ip-gidenlerden ibret al.<\/em>[9]<\/a> Burada kendi k\u00fclt\u00fcr\/medeniyet dairesi i\u00e7erisinde insan\u0131 dizginler; iyilik burada hem insanl\u0131k kavram\u0131 olarak d\u0131\u015f\u0131 hem de bir metafizik ilke olarak i\u00e7i d\u00fczenler. Bunu da \u015f\u00f6yle izah eder: Sen her iki d\u00fcnyay\u0131 arzu ediyorsan, bunun \u00e7aresi -iyilik yapmakt\u0131r. E\u011fer kendin iyilik bulmak istiyorsan, y\u00fcr\u00fc, iyilik et; ba\u015fka s\u00f6ze ne hacet. \u0130nsan ebedi de\u011fildir, ebedi olan- onun ad\u0131d\u0131r; iyi kimselerin ad\u0131 bunun i\u00e7in ebedi kalm\u0131\u015ft\u0131r.[10]<\/strong><\/a><\/em> Her iki d\u00fcnyada insanlara faydal\u0131 olan \u015fey, iyilik yapmakt\u0131r. \u0130kincisi- hay\u00e2, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc- do\u011fruluktur; insan bu \u00fc\u00e7 \u015fey ile saadet g\u00fcne\u015fine erer.<\/em>[11]<\/a> \u0130\u015fte burada modern zaman \u00f6ncesi bir \u00e7a\u011fdan gelece\u011fimize akl\u0131m\u0131za konu\u015fan bir felsefe.<\/p>\n

Kutadgu Bilig kendi bilgi felsefesi \u00e7er\u00e7evesinden s\u0131n\u0131rlar\u0131 da \u00e7izer:\u00a0 Tanr\u0131 kime anlay\u0131\u015f, ak\u0131l ve bilgi verirse, o pek \u00e7ok iyiliklere elini uzat\u0131r… Her turlu iyilik ak\u0131ldan gelir; insan bilgi ile buyur ve temay\u00fcz eder… Ak\u0131ll\u0131 olmak \u00e7ok faydal\u0131d\u0131r; b\u00fct\u00fcn iyiliklerde akl\u0131n hissesi vard\u0131r.<\/em>[12]<\/a> Varl\u0131k(Allah), ak\u0131l, bilgi ve iyilik fayda ile birle\u015ferek tam bir felsefi yap\u0131 olu\u015fturulmu\u015f olur. Bunu fark edemedik\u00e7e Kutadgu Bilig romantik bir heyecan metni olmak \u00f6tesine ge\u00e7emez o haliyle de akl\u0131m\u0131za konu\u015famad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bir faydas\u0131 ne yaz\u0131k ki olamaz. Dolay\u0131s\u0131yla s\u0131cak bir k\u00fclt\u00fcr ve diri bir medeniyet kanya\u011f\u0131 olmas\u0131 imk\u00e2n\u0131 da s\u00f6z konusu olamaz. Nihayet bir ana fikir c\u00fcmlesi: B\u00fct\u00fcn iyilikler bilginin faydas\u0131d\u0131r; bilgi ile g\u00f6\u011fe dahi yol bulunur.[13]<\/strong><\/a><\/em> Kendili\u011fine yabanc\u0131la\u015fm\u0131\u015f b\u00fct\u00fcn zamane ezikleri ve ezilmi\u015fleri i\u00e7in bir yol, yordam, fikir c\u00fcmlesi ile hayata bakar, hayat i\u00e7in bakar, hayat\u0131n i\u00e7inden bakar.<\/p>\n

\u0130yilik bir insan\/insanl\u0131k kavram\u0131 olarak hem ferde hem de ferdin d\u0131\u015fa d\u00f6n\u00fck hayat\u0131na dair bir ilke olur Kutadgu Bilig\u2019de: \u0130yilik dileyen insan ne der, dinle; daima iyilik et; o senden ayr\u0131lmayan bir arkada\u015f\u0131n olsun. \u0130yili\u011fin sana bug\u00fcn hi\u00e7 bir zarar\u0131 yoktur; fakat bug\u00fcn inan ki, yar\u0131n onun faydas\u0131n\u0131 g\u00f6receksin. K\u00f6t\u00fcl\u00fck bug\u00fcn faydal\u0131 g\u00f6r\u00fcnse bile, yar\u0131n orada bunun zarar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcrs\u00fcn; bunu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp, idrak et. \u0130yilik sa\u011f ve k\u00f6t\u00fcl\u00fck soldur; senin solunda cehennem vard\u0131r; cennet ise, sa\u011fdad\u0131r.<\/em>[14]<\/a> Ey yumu\u015fak huylu insan, k\u00f6t\u00fcl\u00fck etme; hem hareketin, hem de s\u00f6z\u00fcn ile bug\u00fcn iyilik et.<\/em>[15]<\/a> \u00d6z\u00fc s\u00f6z\u00fc bir olmakt\u0131r do\u011fruluk Kutadgu Bilig felsefesinde ve mant\u0131\u011f\u0131nda. Burada da s\u00f6z\u00fcn ve hareketin bir olsun, iyi olsun diyerek bencille\u015fen ve k\u00f6t\u00fcle\u015fen idraklere iyilik ile bir yol a\u00e7\u0131yor. B\u00f6ylece \u015fahsiyetin terbiyesine dair de yol, yordam ortaya konulmu\u015f oluyor. Ey iyi insan, y\u00fcr\u00fc, iyilik yap, iyinin i\u015fi hep d\u00fczg\u00fcn gider.[16]<\/strong><\/a><\/em> Kutadgu Bilig felsefesi b\u00f6yle gelmi\u015f b\u00f6yle gider zamana uy demek yerine iyilik ile hayata bir y\u00f6n \u00e7iziyor; \u0130yilik her yerde iyidir; insan iyili\u011fe kar\u015f\u0131 her yerde iyilik bulur. \u0130yilik tohumu ekilirse, iyilik \u00e7\u0131kar ve bu iyilik senin i\u00e7in yiyecek ve giyecek olur. Fenal\u0131k tohumu ekilirse, fenal\u0131k \u00e7\u0131kar ve bu fenal\u0131k yar\u0131n insan\u0131n boynuna bir y\u00fck olur.[17]<\/strong><\/a><\/em> Modern zamanda enayilik diye vas\u0131fland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z ahlak g\u00f6r\u00fclece\u011fi \u00fczere Kutadgu Bilig\u2019de bir hayat felsefesi kavram\u0131 olarak iyilik \u00e7er\u00e7evesinde di\u011fer kavramlar\u0131 ile birlikte ortaya konulur.<\/p>\n

Kutadgu Bilig iyilik kavram\u0131n\u0131 izah ederken fert ile toplum aras\u0131nda organik bir ba\u011f kuran bir tarif ile ge\u00e7i\u015fkenli\u011fi kurmaktad\u0131r. \u0130yinin hem tarihi hem de felsefi b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc bu enfes tarifte ortaya \u00e7\u0131kar:\u00a0 \u0130yinin vasf\u0131 faydal\u0131 olmakt\u0131r; onun halka \u00e7ok faydalar\u0131 dokunur. O b\u00fct\u00fcn halka hep iyilik eder, fakat yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 insan\u0131n ba\u015f\u0131na kakmaz. Kendi istifadesini d\u00fc\u015f\u00fcnmez, ba\u015fkas\u0131na fayda temin eder ve buna mukabil, bir kar\u015f\u0131l\u0131k beklemez. Ba\u015fkas\u0131n\u0131n zarar\u0131n\u0131 isteme, kendin de zarar verme; hep iyilik yap, kendi hava ve hevesine h\u00e2kim ol.[18]<\/strong><\/a><\/em> Eskimeyen yeni tan\u0131mlamas\u0131na her halde buradaki bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 kadar lay\u0131k olan az tarif vard\u0131r. \u0130yi, fayda, halk, insan kavramlar\u0131 d\u0131\u015fa d\u00f6n\u00fck bir iyilik ve fayda yakla\u015f\u0131m\u0131 ile bencillikten koku\u015fan bir zamana zaman \u00fcst\u00fc yerinden bakmaya devam ediyor. Yorulan d\u00fc\u015f\u00fcncemiz, yavanla\u015fan bilincimiz ve so\u011fuyan k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fcze buradaki tertip kadar faydal\u0131 \u00e7ok az yakla\u015f\u0131m oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz. Zira burada s\u00f6ylenenler bug\u00fcn\u00fcn ileri d\u00fcnyas\u0131nda enayilik olarak de\u011ferlendiriliyor!<\/p>\n

 <\/p>\n

Bir Devlet Kavram\u0131 Olarak \u0130yilik\/Edg\u00fcl\u00fck<\/strong><\/p>\n

\u0130\u015fte birey ve toplumu bu \u015fekilde istikamete y\u00f6nelten, akla yol a\u00e7an Kutadgu Bilig devlet ve y\u00f6neticisi i\u00e7in de ayn\u0131 mant\u0131k ile bir muhteva \u00e7izer: Ey devlet sahibi, sen ikbalinin devam\u0131n\u0131 istersen, onun devam\u0131 m\u00fcddetince sen de iyilik etmekte devam et\u2026 D\u00fcnya beylerinden hangileri bilgili olmu\u015f ise, iyi nizam koyanlar ve iyilikte ileri gelenler onlar olmu\u015ftur. Bug\u00fcn de kimler iyilik ile \u015f\u00f6hret kazanm\u0131\u015flarsa, iyilerin ba\u015f\u0131nda en \u00f6nce onlar gelir\u2026 Beyin ad\u0131 iyilik ile d\u00fcnyaya yay\u0131ls\u0131n\u2026 \u00a0B\u00fct\u00fcn halka i\u00e7ten gelen bir merhamet g\u00f6ster; daima iyilik yap ve kendin iyilik bul.<\/em>[19]<\/a><\/p>\n

\u0130nsaniyet\/\u0130nsanl\u0131k ve \u0130yilik<\/strong><\/p>\n

\u0130yi insan kendini eylemlerinde g\u00f6sterir ve iyi olur. \u0130yi olan\u0131n teorik temadisi kadar ve daha \u00f6nemlisi iyili\u011fin faal akla d\u00f6n\u00fc\u015fen teorik bilgisi bir irade olarak te\u015fekk\u00fcl ederek insan eliyle insanl\u0131k haline d\u00f6n\u00fc\u015ferek ortaya \u00e7\u0131kar. \u201cC\u00f6mertlik, insanl\u0131k, fayda ve iyili\u011fin hep iyi insandan geldi\u011fi \u015f\u00fcphesizdir.<\/em>\u201d[20]<\/a> Fert seviyesinden devlet d\u00fczeyine kadar t\u00fcm tabakalarda ortaya \u00e7\u0131kan bu faziletin manas\u0131n\u0131n ve de\u011ferinin bilinmesi \u015fartt\u0131r. \u0130nsanl\u0131k d\u00fczeyinde ya\u015fanan eylemler insan\u0131 insan eder. Emek takdiri \u015fart olan, liyakat onsuz olunmayacak bir insanl\u0131k durumudur. Bunu anlayan devlet ve fert ger\u00e7ek manas\u0131n\u0131 bulmu\u015f ve ona yara\u015f\u0131r davranm\u0131\u015f olur. \u201cEy as\u00eel insan, insanl\u0131\u011f\u0131 b\u0131rakma; insanlara kar\u015f\u0131 daima insaniyet ile muamele et.
\nKimin sana bir az eme\u011fi ge\u00e7erse, sen ona kar\u015f\u0131l\u0131k daha fazlas\u0131n\u0131 yapmal\u0131s\u0131n.
\nBa\u015fkas\u0131n\u0131n eme\u011fini takdir etmeyen kimse, tam manas\u0131 ile bir \u00f6k\u00fcz olur; ey devlet adam\u0131.
\nY\u00fcr\u00fc, ad\u0131n \u00f6k\u00fcze \u00e7\u0131kmas\u0131n, insanl\u0131k yap; insanlara kar\u015f\u0131 insaniyetle hareket ederek, insan ol.
\n\u0130nsana insanl\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131 bu ad verilmi\u015ftir; insan insanl\u0131k ile ad\u0131n\u0131 y\u00fckseltir.\u201d[21]<\/strong><\/a><\/em> \u0130nsana dair \u00fcretilen t\u00fcm felsefeler ve h\u00fcmanist t\u00fcm \u00e7a\u011fr\u0131lar Kutadgu Bilig d\u00fcnyas\u0131nda kendi kavramlar\u0131 ile dile gelmi\u015f olmakla birlikte modern zamanda romantik sevme ve g\u00fczellemeler d\u0131\u015f\u0131nda hen\u00fcz milletimiz ve insanl\u0131\u011f\u0131n akl\u0131na bilgi ve eylem d\u00fczeyinde yans\u0131yabilmi\u015f de\u011fildir. \u201c\u0130nsanl\u0131k\/ki\u015filik\u201d olarak isimlendirilen ve kavramla\u015fan bu felsefe son derece kapsay\u0131c\u0131 ve ge\u00e7erli bir ad ve kavramla\u015ft\u0131rma olmas\u0131na ra\u011fmen, zaman \u00fcst\u00fc duru\u015fu ve ideolojiler \u00fcst\u00fc olu\u015fuyla medeni d\u00fczeyde fevkalade \u00f6nemli bir m\u00fc\u015fterek kayna\u011f\u0131 olabilecekken h\u00e2l\u00e2 halk dilinin s\u0131radan bir yakar\u0131\u015f\u0131 olman\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7ememi\u015ftir. Bu \u00f6zelli\u011fi yan\u0131nda en sade insandan en y\u00fcksek makamlar\u0131n sahiplerine kadar herkeste kar\u015f\u0131l\u0131k bulabilecek bir anlay\u0131\u015ft\u0131r. Bu, S\u0131n\u0131f \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131, ideolojik gerilimler, liyakatsizlik karanl\u0131klar\u0131nda kifayetsizli\u011fin girdaplar\u0131nda \u00e7alkalanan \u00e7a\u011f\u0131m\u0131z i\u00e7in son derece \u00f6nemli anlay\u0131\u015ft\u0131r. Emek yan\u0131nda vefa zaman\u0131m\u0131z ve t\u00fcm zamanlar\u0131n en \u00f6nemli kavramlar\u0131ndand\u0131r ki insanl\u0131k felsefesinin temel ta\u015flar\u0131ndan biri olarak yerini almaktad\u0131r. \u201cHalk aras\u0131nda temay\u00fcz etmi\u015f olan se\u00e7kin insan ne der, dinle.\u00a0 \u0130nsanl\u0131k edene kar\u015f\u0131 insanl\u0131k g\u00f6ster, insana insanl\u0131\u011f\u0131 nispetinde mukabele et.
\nVefaya kar\u015f\u0131 vefa g\u00f6stermek insanl\u0131k vazifesidir; vefak\u00e2rl\u0131k et, insan ol ve ad\u0131n\u0131 y\u00fckselt<\/em>.\u201d[22]<\/a> Bu anlay\u0131\u015fla faal iyilik olan insanl\u0131k \u00f6d\u00fcl ve ceza noktas\u0131nda liyakatin, eme\u011fin vefa ile kar\u015f\u0131l\u0131k buldu\u011fu realist bir anlay\u0131\u015ft\u0131r. Realizmini kendi i\u00e7 d\u00fcnyas\u0131ndaki akli duru\u015ftan almaktad\u0131r. \u201cO ak\u0131ll\u0131 ve \u00e7ok bilgili olmal\u0131d\u0131r; ak\u0131ll\u0131 insandan insanl\u0131k gelir. Ak\u0131ll\u0131 insan k\u00f6t\u00fcye kar\u0131\u015fmaz; bilgili insan da do\u011fru ve d\u00fcr\u00fcst hareket eder. Ok d\u00fcz olmasa idi; do\u011fru gitmezdi; insan do\u011fru hareket etmezse, ba\u015fkalar\u0131n\u0131n esiri olur. Ey kahraman beyim, sen do\u011fruluk ile \u00e7al\u0131\u015f; bence do\u011fruluktan daha iyi bir \u015fey yoktur.<\/em>\u201d[23]<\/a> Ak\u0131l, do\u011fruluk ve buna dair olu\u015fan hareket ve bunun sonucu \u00e7al\u0131\u015fma ve emek bu anlay\u0131\u015f\u0131n kendisini temellendirdi\u011fi \u00f6nemli yap\u0131 ta\u015flar\u0131d\u0131r. \u201cEy h\u00fck\u00fcmdar, insanl\u0131k- m\u00fcr\u00fcvvettir; m\u00fcr\u00fcvvet- insan i\u00e7in, bir tarikatt\u0131r. M\u00fcr\u00fcvvet ve tarikat, hi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz, insan\u0131n eme\u011fini takdir ile hakk\u0131n\u0131 vermektir<\/em>\u201d[24]<\/a>, \u015feklindeki anlay\u0131\u015f insanl\u0131k m\u00fcr\u00fcvvet oda\u011f\u0131nda eme\u011fin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 buldu\u011fu bir anlay\u0131\u015f\u0131 temsil eder. \u0130ster halk ister h\u00fck\u00fcmdar hayat eme\u011fin vefa ile kar\u015f\u0131l\u0131k g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc insanl\u0131k eme\u011fin takdiri ve hakk\u0131n\u0131 almas\u0131 \u00fczerine kurulu bir nizam\u0131 anlatan bu felsefe insan\u0131 insanl\u0131k d\u00fczeyine y\u00fckselten bir durumu anlat\u0131r. \u201cBir kimsenin bir insan par\u00e7as\u0131na eme\u011fi<\/strong> ge\u00e7erse, o buna kar\u015f\u0131l\u0131k ona insanl\u0131k yapar. \u0130nsan eme\u011fini takdir etmeyen kimseye insan dememelidir; o hayvana benzer<\/em>.\u201d[25]<\/a> Bu bir hayat felsefesi, bir devlet felsefesi olarak \u00e7ok kapsay\u0131c\u0131 bir sosyolojik alanda iyi olan\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 i\u00e7in \u00f6d\u00fcl ve cezan\u0131n da bu manada bir yap\u0131 i\u00e7inde anlam kazand\u0131\u011f\u0131 bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 simgeler. \u201cEy mert insan, insan ol ve bu vasf\u0131nla y\u00fcksel; insan insanl\u0131k yolunu b\u00f6yle tarif etti. \u0130nsan ol, insanlara kar\u015f\u0131 insanl\u0131k yap; insan vasf\u0131n\u0131 kendin i\u00e7in en y\u00fcksek bir unvan olarak ta\u015f\u0131<\/em>.\u201d[26]<\/a> \u201c\u0130yili\u011fi kar\u015f\u0131l\u0131ks\u0131z b\u0131rakmayan kimse, insanlar\u0131n iyisi, halk\u0131n se\u00e7kini ve insanl\u0131k ni\u015fanesini ta\u015f\u0131yand\u0131r.\u201d[27]<\/a> \u201c\u0130nsanl\u0131k ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yabilmek i\u00e7in, iki \u015fey l\u00e2z\u0131md\u0131r; biri merhametli olmak, biri de c\u00f6mert olup, mal da\u011f\u0131tmakt\u0131r. Bak, ak\u0131l bundan daha g\u00fczel s\u00f6yler; akl\u0131n yolunu tutman\u0131n faydas\u0131 \u00e7oktur<\/em>.\u201d[28]<\/a> \u201cHeva ve arzular\u0131na h\u00e2kim ol, ak\u0131l ile nefsin boynunu k\u0131r; insanl\u0131k ni\u015fan\u0131 ve ak\u0131ll\u0131l\u0131k al\u00e2meti budur<\/em>.\u201d[29]<\/a> \u0130nsaniyet dedi\u011fim, iyiliktir<\/em><\/strong>; bu iyilik, ba\u015fkalar\u0131n\u0131 yedirmek-ve giydirmektir. Ey iyi insan, iyilik yapmakta devam et; iyilik ihtiyarlamaz, onun \u00f6mr\u00fc ebedidir. \u0130yilik ihtiyarlamaz ve y\u0131pranmaz; onun \u00f6mr\u00fc \u00e7ok uzundur; iyili\u011fin kotu olmak ihtimali yoktur.[30]<\/strong><\/a><\/em> Bunun olmas\u0131n\u0131n gerek \u015fart\u0131 nedir? \u00c7ok k\u0131sa; e\u011fitim ve do\u011fru sosyalle\u015fme\u2026 Fark\u0131nda de\u011fil misiniz isti\u011frak ile okudu\u011fumuz t\u00fcm bat\u0131 ve do\u011fu edebiyat klasikleri bunun m\u00fcnzevi bir aray\u0131\u015f\u0131 de\u011fil midir?<\/p>\n

Bu felsefe d\u0131\u015fa do\u011fru iyili\u011fi a\u00e7an, c\u00f6mertlik ve merhamet yoluyla kendisini geni\u015fleten insanl\u0131k felsefesi muhatap ald\u0131\u011f\u0131 ki\u015fiden i\u00e7e do\u011fru da kendisinin zapt etme ad\u0131na bir eylem talebinde bulunmaktad\u0131r. Ahlaki ilke sadece topluma do\u011fru olanla de\u011fil ki\u015finin i\u00e7e do\u011fru y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc eylemle birlikte ger\u00e7ekle\u015fecektir. \u00d6d\u00fcl ve ceza birey ve devlet baz\u0131nda hatta metafizik d\u00fczeyde bu manada insan\u0131n kendisini ger\u00e7ekle\u015ftirmesine dairlerle \u00f6r\u00fcl\u00fcd\u00fcr. \u0130nsan insanl\u0131k s\u0131fat\u0131na ermek ad\u0131na bahsedilen anlay\u0131\u015f i\u00e7in bir hareket iradesi var etmek zorundad\u0131r. Bu felsefe Kutadgu Bilig d\u00fcnyas\u0131nda \u015f\u00fcphesiz dine dayal\u0131 referanslardan beslenerek kendisi var etmi\u015ftir. Ancak dile geli\u015fi son derece rasyonel ve reel bir \u00fcslupla fevkalade kapsay\u0131c\u0131 bir anlay\u0131\u015fla olu\u015fmu\u015ftur. Bu manada toplumlar \u00fcst\u00fc olabilme yetene\u011fi vard\u0131r. M\u00fc\u015fterek bir anlay\u0131\u015f kurabilecek bir g\u00fcce sahiptir. T\u00fcrklerin Orta\u00e7a\u011flarda bir\u00e7ok milletli devletleri uzun seneler idare edip onlar\u0131 r\u0131za tabanl\u0131 olarak kendilerine ba\u011flayabilmelerini anlamak noktas\u0131nda ellerindeki k\u0131l\u0131\u00e7lardan art\u0131k g\u00f6zlerin biraz da bu anlay\u0131\u015flara y\u00f6nelmesi gereklili\u011fine i\u015faret edilmekle iktifa edilecektir.<\/p>\n

Kutadgu Bilig okuyarak yolunu arayan bu felsefe ve kendilik yaz\u0131s\u0131 onun bir tavsiyesi ile nihayetlensin; Bug\u00fcn bu kitaplar\u0131 kim okursa, onlar\u0131 tan\u0131r; onlara benzeme\u011fe \u00e7al\u0131\u015f\u0131r ve bundan kendisine iyilik gelir.<\/em>[31]<\/a> T\u00fcrk d\u00fc\u015f\u00fcncesi ve felsefesi bir g\u00fcn kendi kavram ve referanslar\u0131 ile evrensel konu\u015facaksa buralarda ge\u00e7mek zaruri gibidir. Bu asla i\u00e7e kapanmak de\u011fildir bilakis i\u00e7indeki ile insanl\u0131k davas\u0131na kat\u0131lmakt\u0131r.<\/p>\n

Ak\u0131l d\u00fc\u015f\u00fcnen varl\u0131k olarak bizi i\u00e7imizdeki varl\u0131\u011f\u0131 yahut varl\u0131k i\u00e7indeki bizi fark eder hale getirdi\u011finde gayemiz ve ahlak manas\u0131na ula\u015fabilecektir. \u0130\u015fte felsefe varl\u0131kla ili\u015fki kurmam\u0131z\u0131n bilgisi olara anlaml\u0131d\u0131r. \u00d6z de belki burada mesuliyeti d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrecek ve ahlak mahiyetini bulacakt\u0131r. Etik mi dediniz buyurun i\u00e7inize bak\u0131n\u2026<\/p>\n

[1]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, Haz. Re\u015fit Rahmeti Arat, Ankara, 1998, s.42.<\/h6>\n
[2]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s. 423.<\/h6>\n
[3]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s. 470.<\/h6>\n
[4]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s.378.<\/h6>\n
[5]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s.411.<\/h6>\n
[6]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s. 28.<\/h6>\n
[7]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s. 204.<\/h6>\n
[8]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s. 100.<\/h6>\n
[9]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s. 105.<\/h6>\n
[10]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s. 27<\/h6>\n
[11]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s. 128.<\/h6>\n
[12]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s.22, 140, 183.<\/h6>\n
[13]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s.26.<\/h6>\n
[14]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s. 77.<\/h6>\n
[15]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s. 93.<\/h6>\n
[16]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s. 35.<\/h6>\n
[17]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s.342.<\/h6>\n
[18]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s.72, 104.<\/h6>\n
[19]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s.29, 50, 162, 163.<\/h6>\n
[20]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s. 45.<\/h6>\n
[21]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s. 69.<\/h6>\n
[22]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s. 73.<\/h6>\n
[23]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s. 118.<\/h6>\n
[24]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s. 121.<\/h6>\n
[25]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s. 122.<\/h6>\n
[26]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s. 230.<\/h6>\n
[27]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s. 230.<\/h6>\n
[28]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s. 243.<\/h6>\n
[29]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s. 245.<\/h6>\n
[30]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s. 126.<\/h6>\n
[31]<\/a> Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig, s. 30.<\/h6>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u0130nsanl\u0131k, insanda kendini nas\u0131l g\u00f6sterir? \u0130yinin…<\/p>\n","protected":false},"author":218,"featured_media":10343,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[67,53],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10415"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/218"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=10415"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10415\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=\/"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=10415"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=10415"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=10415"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}