{"id":10378,"date":"2020-11-01T22:57:16","date_gmt":"2020-11-01T20:57:16","guid":{"rendered":"http:\/\/kadrandergi.com.tr\/?p=10378"},"modified":"2020-11-01T22:57:16","modified_gmt":"2020-11-01T20:57:16","slug":"kutadgu-biligde-bir-kendilik-ve-insanlik-kavrami-fayda-asig","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/?p=10378","title":{"rendered":"Kutadgu Bilig\u2019de Bir Kendilik ve \u0130nsanl\u0131k Kavram\u0131 Fayda\/As\u0131\u011f"},"content":{"rendered":"

Tarihte g\u00f6r\u00fclen iyi ve k\u00f6t\u00fcler insan\u0131n nazari akl\u0131, fikri tasavvurlar\u0131 ve tatbiki hareketleri ile ortaya \u00e7\u0131kanlard\u0131r.\u00a0Bana ilkeni s\u00f6yle sana umran\u0131n\u0131 s\u00f6yleyeyim <\/em>tarz\u0131nda bir bak\u0131\u015f maziden gelece\u011fe be\u015feriyet tarihinde olup bitene bak\u0131\u015fta ve gelece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcnme noktas\u0131nda pratiklik sa\u011flayabilir. Ferd\u00ee seviyeden millet d\u00fczeyine kadar her a\u015famada insan\u0131n hayat\u0131na esas edindi\u011fi\u00a0ilke,<\/em>\u00a0onun toplum ve millet hayat\u0131ndaki \u00fcslup ve eylemlerinin esas\u0131n\u0131 olu\u015fturur. Bu bak\u0131mdan insan tasavvuru oturmam\u0131\u015f bir zihniyet d\u00fcnyas\u0131n\u0131n mesele \u00e7\u00f6z\u00fcp, iddialar\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmesini beklemek iyimserlik olacakt\u0131r. \u0130yilik, fayda, fedak\u00e2rl\u0131k ve bilgi esas\u0131ndaki insan tasavvurumuzun neresindeyiz; buna dair ilkelerimiz ve kurumlar\u0131m\u0131z ne vaziyette ve bunu inceleyecek ve geli\u015ftirecek sosyal bilimlerde ne durumday\u0131z? Burada yap\u0131lmak istenen, i\u015faret edilen tarihi metinler misalinden yola \u00e7\u0131karak ideolojik yahut romantik bir aray\u0131\u015f ve teklif etmenin \u00f6tesinde, varolu\u015fumuzun mevcut ilkelerini insani ve k\u00fclt\u00fcrel k\u00f6ken ilkelerimizle yeniden birle\u015ftirerek araftan \u00e7\u0131kma yolunda bir d\u00fc\u015f\u00fcnme denemesi ortaya koymakt\u0131r.<\/p>\n

\u0130nsan d\u00fc\u015f\u00fcncesizle\u015ftik\u00e7e kendine yabanc\u0131la\u015f\u0131r, d\u00fc\u015f\u00fcnce ise insans\u0131zla\u015ft\u0131k\u00e7a yozla\u015f\u0131r. Modernle\u015fme d\u00f6nemimizin en bariz meselesi ana ilke(ler) ile varolu\u015fumuzun ger\u00e7ekleri ve zemininin ahenksizli\u011fidir. Medeniyetimiz, k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fcz hayat\u0131n i\u00e7inden kendini, insan\u0131 tan\u0131d\u0131 ve tarif etti; t\u00fcmel aylakl\u0131klara, idealize kolayc\u0131l\u0131klara sapmadan.\u00a0\u0130nsan<\/em>, tasavvur ve tasdikleriyle varl\u0131k ve varolu\u015fun d\u00fc\u015f\u00fcnebilen tek muhatab\u0131 olarak ilkeleri teorik ve fikri zeminde tespit ile umran ve medeniyetin merkezinde yer al\u0131r. Bu bak\u0131mdan\u00a0insan<\/em>\u00a0tasavvuru milletler camias\u0131, bir millet yahut bir mahdud bir \u00e7evre i\u00e7in fevkalade \u00f6nemlidir. Zira, insan makulesi k\u00f6ken ve varolu\u015fun m\u00fc\u015fterek ilkeleri ile zuhur eden b\u00fct\u00fcn\u00fcn sebep ve failidir. Bir k\u00fclt\u00fcr kendi insan tasavvuru ile adeta kendi kendini do\u011furan bir yap\u0131 i\u00e7inde umran\u0131n\u0131 ve ona dair ahval ve te\u015fekk\u00fclleri var eder.\u00a0\u0130lk ilkesi<\/em>\u00a0bu bak\u0131mdan varolu\u015fun umumi karakterini tayin ve tespit edece\u011finden\u00a0insan<\/em>\u00a0tasavvuru varolu\u015fun esas\u0131n\u0131 da meydana getirir demek hata olmaz. \u0130nsan\u0131n neli\u011finin, nas\u0131ll\u0131\u011f\u0131n\u0131n izah\u0131 ve ona dairleri d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015flamak bu noktada \u00f6nemlidir. Farab\u00ee, Tahsil\u00fc’s-Sa\u2019ade\/ Mutlulu\u011fun Kazan\u0131lmas\u0131 eserinde; \u201c\u0130nsan denen bu hayvanda do\u011fu\u015ftan gelen s\u0131\u011f\u0131nak arama ve t\u00fcrde\u015fleriyle bir arada ya\u015fama \u00f6zelli\u011fi vard\u0131r; bu y\u00fczden ona toplumsal hayvan ve siyasal hayvan denir. \u0130\u015fte burada akl\u00ee ilkeleri ve insan\u0131n, m\u00fckemmelli\u011fe ula\u015fma \u00e7abas\u0131nda kulland\u0131\u011f\u0131 fiil ve melekeleri ara\u015ft\u0131racak ba\u015fka bir ilim ve ba\u015fka bir ara\u015ft\u0131rma y\u00f6ntemi, bundan da insan ilmi ve siyaset ilmi do\u011far\u2026 Ara\u015ft\u0131rmac\u0131, insan\u0131n, kendisi i\u00e7in varl\u0131\u011fa getirilmi\u015f olan amac\u0131n, yani insan\u0131n elde etmesi gereken m\u00fckemmelli\u011fin ne oldu\u011funu ve nas\u0131l oldu\u011funu ara\u015ft\u0131rmal\u0131d\u0131r.\u00a0 Daha sonra o, insan\u0131n bu m\u00fckemmelli\u011fi elde etmesini sa\u011flayan her \u015feyi veya insan\u0131n ona ula\u015fmas\u0131nda yararlanabilece\u011fi \u015feyleri ara\u015ft\u0131rmal\u0131d\u0131r; bunlar da iyilikler, erdemler ve g\u00fczel davran\u0131\u015flard\u0131r.<\/em>[1]<\/strong><\/em><\/a>\u201d Bu bak\u0131mdan yery\u00fcz\u00fcnde umran d\u00fc\u015fleyen, \u00f6nce insan\u0131, onun ve ondan \u00f6t\u00fcr\u00fc olu\u015facak ana ilke ve sair yap\u0131lar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmelidir. Yahut bir de\u011fi\u015fim ve d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm iddias\u0131 \u00f6ncelikle insana odaklanarak gelece\u011fi tahayy\u00fcl etmelidir. \u0130\u015fte Kutadgu Bilig, buradaki iyilikler, erdemler ve g\u00fczel davran\u0131\u015flar merkezinde bir insan tasavvuru sunar.<\/p>\n

\u0130nsana dair yaz\u0131lan \u015fey onun esas\u0131n\u0131 tespit ederken, varolu\u015funu tenkit eder; yani temyiz<\/em> ve tefrik<\/em> faaliyetinde bulunur. Do\u011fruyu yanl\u0131\u015ftan ay\u0131r\u0131r ve fark edilmesi gerekeni g\u00f6sterir. \u0130nsan tasavvuru eksik olan her d\u00fc\u015f\u00fcnce mecmuas\u0131 varl\u0131kla varolu\u015f aras\u0131ndaki ana halkay\u0131 ihmal ediyor yahut kendi varl\u0131k tenkitini eksik b\u0131rak\u0131yor demektir. Kutadgu Bilig bir kaynak olarak bahsedilen zaviyeden bize zaman ve mek\u00e2n kay\u0131tlar\u0131n\u0131 a\u015fan ve o \u201can\u201da dair ger\u00e7e\u011fimize \u0131\u015f\u0131k tutan bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla d\u00fc\u015f\u00fcncemize konu\u015fur: \u201c\u0130nsan\u0131n de\u011feri bilgi, ak\u0131l ve anlay\u0131\u015f\u0131d\u0131r. <\/em>Anlay\u0131\u015f ve bilgiye terc\u00fcman olan dildir; insan\u0131 ayd\u0131nlatan fasih dilin k\u0131ymetini bil.[2]<\/a> Bilgili bilgisini dili ile meydana \u00e7\u0131karmazsa, y\u0131llarca yatsa bile, onun bilgisi muhitini ayd\u0131nlatmaz. B\u00fct\u00fcn iyilikler bilginin faydas\u0131d\u0131r.<\/em> Sen her iki d\u00fcnyay\u0131 arzu ediyorsan, bunun \u00e7aresi iyilik yapmakt\u0131r.[3]<\/a> \u0130yi, halka faydal\u0131 olan ve bundan dolay\u0131 ona zevk veren \u015feydir.[4]<\/a> \u0130yinin vasf\u0131 faydal\u0131 olmakt\u0131r.<\/em> Kendi istifadesini d\u00fc\u015f\u00fcnmez, ba\u015fkas\u0131na fayda temin eder ve buna mukabil, bir kar\u015f\u0131l\u0131k beklemez.[5]<\/a> Ey iyi insan, iyilik yapmakta devam et; iyilik ihtiyarlamaz, onun \u00f6mr\u00fc ebedidir.[6]<\/a> \u0130nsan derler, insan kimdir; insan ba\u015fkalar\u0131na faydal\u0131 olan ve onlar\u0131n i\u015flerini g\u00f6ren kimsedir.[7]<\/strong><\/a><\/em> \u0130nsanlar\u0131n iyisi ba\u015fkalar\u0131na faydal\u0131 olur.[8]<\/a> \u0130nsan hayat\u0131ndan kendisini y\u00fckseltmek ve ad\u0131n\u0131 ya\u015fatmak i\u00e7in, ba\u015fkalar\u0131na faydal\u0131 olmal\u0131d\u0131r.[9]<\/a> Ba\u015fkalar\u0131na faydas\u0131 dokunmayan \u00f6l\u00fc gibidir; faydal\u0131 ol, \u00f6l\u00fc olma; ey mert yi\u011fit.[10]<\/a> Ey hak\u00eem, Tanr\u0131\u2019n\u0131n kullar\u0131na faydal\u0131 ol; insanlara faydal\u0131 olan kimselere ancak insan denilir. Kendi menfaatini g\u00fcden insan m\u0131 olur; insan olan halk menfaatini g\u00fcder.[11]<\/a> \u0130nsanlar aras\u0131nda insan olan kimse, ba\u015fkalar\u0131na faydas\u0131 dokunan kimsedir.[12]<\/strong><\/a><\/em>\u201d<\/p>\n

\u0130nsanl\u0131\u011f\u0131 \u00f6tekine fayda \u00fczerinden fedak\u00e2rl\u0131kla d\u00fc\u015f\u00fcnen bir anlay\u0131\u015f, aya uzay gemisi yollayan d\u00fcnyam\u0131z tasavvurlar\u0131n\u0131n \u00e7ok \u00f6tesine konu\u015fur. \u00c7o\u011fulculuk, demokrasi, insan haklar\u0131 gibi bir s\u00fcr\u00fc kavrama \u00e7ok sade ama derin bir yerden bakan bu anlay\u0131\u015f bilgi, iyi ve insan\u0131 fayda bile\u015feni \u00fczerinden bir medeniyet \u00e7er\u00e7evesine ta\u015f\u0131r. \u201cVay be bir zamanlar neymi\u015fiz!\u201d, \u201cZaten bizde her \u015fey var.\u201d safdilli\u011fi ve afyonuna kendimizi kapt\u0131rmadan bu anlay\u0131\u015f\u0131n esas ve usullerini anlamaya ve d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015flamak bu kayna\u011f\u0131 gelece\u011fe do\u011fru ta\u015f\u0131mak i\u00e7in \u00f6ncelikli vazife say\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bug\u00fcn medeniyetlerin ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u00fcslubuna katmakta ve meseleleri halletmekte ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 insan krizi g\u00f6z \u00f6n\u00fcne getirilirse, Kutadgu Bilig\u2019de kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z anlay\u0131\u015f bu metni tarihi bir tespit olmaktan \u00e7\u0131kar\u0131p felsefesi nitelikte ve pek \u00e7ok zaman ve zemine hitap eden bir kaynak haline gelir. Bu cihan\u015f\u00fcmul bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n kaynaklar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmekle i\u015fe ba\u015flamak iyi, fayda ve bilgi<\/em> \u00fczerinden y\u00fckselen ve bug\u00fcn uza\u011f\u0131ndan romantik bak\u0131\u015flar atabildi\u011fimiz bu yap\u0131y\u0131 anlamam\u0131zda bize fayda sa\u011flayabilir.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

[1]<\/a> Farab\u00ee, Mutlulu\u011fun Kazan\u0131lmas\u0131<\/em>, Ter. A. Arslan, (\u0130stanbul: \u0130\u015f Bankas\u0131 K\u00fclt\u00fcr Yay., 2018),\u00a0 13, 14, 15.
\n[2]<\/a> Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig<\/em>, Haz. R. R. Arat, (Ankara: TTK Yay., 1998), 22-23.
\n[3]<\/a> Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig<\/em>, 27-26.
\n[4]<\/a> Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig<\/em>, 240.
\n[5]<\/a> Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig<\/em>, 72.
\n[6]<\/a> Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig<\/em>, 126.
\n[7]<\/a> Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig<\/em>, 239.
\n[8]<\/a> Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig<\/em>, 238.
\n[9]<\/a> Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig<\/em>, 247.
\n[10]<\/a> Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig<\/em>, 249.
\n[11]<\/a> Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig<\/em>, 285.
\n[12]<\/a> Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig<\/em>, 410.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Tarihte g\u00f6r\u00fclen iyi ve k\u00f6t\u00fcler insan\u0131n…<\/p>\n","protected":false},"author":218,"featured_media":10343,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[55],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10378"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/218"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=10378"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10378\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=\/"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=10378"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=10378"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=10378"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}