{"id":10233,"date":"2020-09-01T01:27:45","date_gmt":"2020-08-31T22:27:45","guid":{"rendered":"http:\/\/kadrandergi.com.tr\/?p=10233"},"modified":"2020-09-01T01:27:45","modified_gmt":"2020-08-31T22:27:45","slug":"platon-aristoteles-ve-yusuf-has-hacib-ile-adalet-ve-yasa-uzerine","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/?p=10233","title":{"rendered":"Platon, Aristoteles ve Yusuf Has Hacib ile Adalet ve Yasa \u00dczerine"},"content":{"rendered":"

Dalkavuklar-Demagoglar Aras\u0131nda \u0130nsan Haysiyeti<\/em><\/strong><\/p>\n

\u0130nsan\u0131n bir do\u011fas\u0131 varsa yahut onu bir tarih in\u015fa ediyorsa mevcut tecr\u00fcbe bize insan\u0131n yard\u0131mla\u015fmak ve dayan\u0131\u015fma<\/em> gibi saiklerle, di\u011ferinin zarar\u0131ndan kendini g\u00fcvende<\/em> hissetmek gibi amillerle toplum hayat\u0131 olu\u015fturup bunun \u00fczerine de siyasi y\u00f6netim<\/em> yap\u0131lar\u0131 olu\u015fturup, kanun koyucu<\/em> yetkisi olan ki\u015filerin otoritesini \u00fczerinde kabullendi\u011fini g\u00f6steriyor. Umran bu zeminde var oluyor. Bu meyanda birey hayat\u0131 \u00f6znel d\u00fcnyas\u0131nda var olurken, birey toplum i\u00e7erisinde kendini ger\u00e7ekle\u015ftiriyor. Ki\u015filik ve kimlik bu dengede olu\u015fuyor. Bu ba\u011flamda insan\u0131n m\u00fc\u015fterek hayat\u0131 \u015fehir, \u00fclke ve insanl\u0131k d\u00fczeyinde s\u00f6z konusu olan kendisine benzeyen ve benzemeyenlerle kurdu\u011fu hayat te\u015fekk\u00fcl eder. Y\u00f6netim ve y\u00f6netici s\u00f6z konusu oldu\u011funda \u00f6ncelikle adalet ve yasa gibi kavramlar kurulmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen d\u00fczenin mahiyeti\/mant\u0131\u011f\u0131 ve s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan s\u00f6z konusu olur. M.\u00d6. 427\u2013347 aras\u0131nda ya\u015fayan Platon ve M.\u00d6. 384\u2013322 aras\u0131nda ya\u015fayan Aristoteles devletin mutluluk ve adalet i\u00e7in oldu\u011funu s\u00f6ylerken 1070\u2019de ba\u015fka bir k\u00fclt\u00fcrde eserini yazan Yusuf Has Hacib esasen devlet ve siyaset felsefesi ile ilgili eserine mutluluk bilgisi anlam\u0131na gelmek \u00fczere Kutadgu Bilig ad\u0131n\u0131<\/em> vermi\u015ftir. Mutluluk kavram\u0131 burada bireyin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ferahl\u0131k halinin \u00f6tesinde felsefi, sosyolojik ve siyasi mefhumu ile bize g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Biz bu yaz\u0131da Platon, Aristo ve Yusuf Has Hacib\u2019de ortak bir \u00fcst kavram gibi g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz mutluluk ve adalet ba\u011flam\u0131nda devlet felsefesini kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 olarak ele almaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n ortak akl\u0131 belki de insanl\u0131\u011f\u0131n m\u00fcstakbel meselelerine ge\u00e7mi\u015ften baz\u0131 kendilik mesajlar\u0131 ile konu\u015fmaya devam ediyordur. Bunu anlamak i\u00e7in incelemek ve d\u00fc\u015f\u00fcnmek gerekiyor. \u0130nsan do\u011fas\u0131n\u0131n neticesi devleti ve y\u00f6netimi var ettiyse onu korumak bu bak\u0131mdan bir haysiyet meselesidir. Yozla\u015fan kendilik do\u011fam\u0131z\u0131n esas\u0131ndaki insan\u00eeli\u011fi de yok edecektir.<\/p>\n

Klasik devlet anlay\u0131\u015flar\u0131 de\u011ferlere dayanmaktad\u0131r. De\u011fer sistemleri bir y\u00f6n\u00fcyle ideali ama\u00e7larlar. Dolay\u0131s\u0131yla bu de\u011ferler ile ideal olana ula\u015fmak ama\u00e7lanmaktad\u0131r, denilebilir. Devlet denilen kavram ontolojik olarak dayand\u0131\u011f\u0131 unsurlardan bir gurubu da bu de\u011ferlere ait olanlard\u0131r. Klasik siyaset felsefesi olanla oldu\u011fu kadar olmas\u0131 gerekenle de ilgilidir. Bu bak\u0131mdan bir ideal\/insan\u00ee devlet aray\u0131\u015f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. \u0130deal kavram\u0131 e\u011fer insan\u00ee olan\u0131 yozla\u015ft\u0131r\u0131p \u00fcst\u00fcn\u00fc \u00f6rt\u00fcyor ve zora ko\u015fuyorsa mefhumundaki m\u00fcspet hal menfiye d\u00f6ner. Adalet ve do\u011fruluk gibi ahlaki kavramlar hem bir erdem olarak hem de ahlak\u0131 dolayl\u0131 olarak hukuku da \u015fekillendiren bu \u201cideal devlet\u201d aray\u0131\u015f\u0131n\u0131n ana kavramlar\u0131ndand\u0131r. Bunlar\u0131n var olandaki durumlar\u0131 ve nas\u0131l idealinin var olaca\u011f\u0131 klasik siyaset felsefecisinin konular\u0131ndan birini de olu\u015fturmaktad\u0131r. Bu gibi \u00fcst kavramlarla t\u00fcmel bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na tikel \u00fczerinden bir temellendirme s\u00f6z konusudur. Genel olan t\u00fcmelin bilgisi ele al\u0131rken tikele a\u015fk\u0131n bir temel te\u015fkil ederken tikellerde t\u00fcmele dair teorinin g\u00f6zden ge\u00e7irilmesini sa\u011flar. Burada da sembolik tikellerle t\u00fcmelin bir kurgusuna gidilmek istenmektedir. Genel bir kabulle klasik siyaset felsefesi t\u00fcmeller \u00fczerinden temellenirken tarih \u00fcst\u00fc\/metafizik bir boyut ta\u015f\u0131r, modern siyaset felsefesi ise tikele \u00f6ncelik atfetti\u011fi i\u00e7in tarihe dair\/sek\u00fcler bir nitelik arz etmektedir.<\/p>\n

Klasik siyaset felsefesi, tarih\u00ee olaylar\u0131 (tikelleri) bir tak\u0131m t\u00fcmeller yani metafizik ve ahlaki ilkelerden hareketle anlamaya ve temellendirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, modern siyaset felsefesi bu metafizik ve ahlaki ilkeleri tarih\u00ee ba\u011flamlar i\u00e7inde de\u011ferlendirmekte, b\u00f6ylece tarih\u00ee s\u00fcreci temel olarak kabul etmektedir. Platon do\u011fruluk \u00fczerine konu\u015ftu\u011fu s\u0131rada \u201c…\u0130\u015fte bende bunu anlataca\u011f\u0131m. Do\u011fruluk varsa, bir tek insanda oldu\u011fu kadar b\u00fct\u00fcn bir insan toplulu\u011funda da vard\u0131r, de\u011fil mi? Daha b\u00fcy\u00fck olan bir \u015feyde do\u011fruluk, daha b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde vard\u0131r. Onu orada g\u00f6rmek daha kolayd\u0131r.<\/em>\u201d[1]<\/a>, s\u00f6zleriyle bu t\u00fcmdengelimci tavr\u0131n\u0131 ve usul\u00fcn\u00fc dile getirmi\u015ftir. Platon do\u011frulu\u011fu ve ideal olan\u0131 arayan bir siyaset felsefecisidir. Bu anlay\u0131\u015f modern zamanlarda klasik siyaset felsefesine dair olarak, Strauss taraf\u0131ndan da, \u201cen iyi siyasi d\u00fczen sorunu\u201d s\u00f6zleriyle ifade edilmi\u015ftir:\u00a0 Daima olmas\u0131 gereken <\/em>a\u00e7\u0131s\u0131ndan olan<\/em>\u0131 anlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, modern siyaset felsefesi daima olan<\/em> a\u00e7\u0131s\u0131ndan olmas\u0131 gereken<\/em>i belirlemeye \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r.[2]<\/a> Burada devreye olanla olmas\u0131 gereken konusu girer. Yani realist bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla idealist bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 problemi. Aristo bu konuda \u015funlar\u0131 der;<\/p>\n

\u201c\u2026Bu besbelli, \u00f6devi en iyi anayasay\u0131, en iyi anaysa nedir ve herhangi bir d\u0131\u015f engel \u00e7\u0131kmasayd\u0131 da tam diledi\u011fimiz gibi kurulabilseydi nas\u0131l bir \u015fey olurdu? Sorular\u0131n\u0131 tart\u0131\u015fmak olan siyaset bilimi i\u00e7in de do\u011frudur. Fakat bu, siyaset bilimin yaln\u0131zca ilk \u00f6devidir. Bir ba\u015fka \u00f6devi, hangi anayasan\u0131n hangi halka uygun oldu\u011funu ara\u015ft\u0131rmakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc en iyiye eri\u015fmek belki olanaks\u0131zd\u0131r; bundan \u00f6t\u00fcr\u00fc, iyi yasa koyucu ve ger\u00e7ek siyaset\u00e7i, hem \u201cmutlak olarak en iyi\u201dyi, hem de \u201cko\u015fullara g\u00f6re en iyi\u201dyi bilecektir.\u201d[3]<\/a><\/p>\n

G\u00f6r\u00fclece\u011fi \u00fczere Aristo bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 her ikisini de bilinmesi gere\u011fini ifade etmektedir. Burada ele almakta oldu\u011fumuz eserler ve siyaset felsefeleri \u201cklasik\u201d olarak nitelenebilir.<\/p>\n

 <\/p>\n

Adalet <\/strong><\/p>\n

Adalet konusu klasik devlet felsefelerinde ana konulardand\u0131r. Platon eserine Sokrates\u2019in al\u0131\u015f\u0131lagelmi\u015f sorular\u0131ndan olan \u201cAdalet nedir?\u201d sorusuyla ba\u015flar. Bu soru \u201cAdalet, adil olan insana yarar sa\u011flar m\u0131?<\/em>\u201d sorusunu do\u011furur. Devlet\u2019in esas amac\u0131, ger\u00e7ekte adil olan insana yarar sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektir; adil olmayan insan\u0131n t\u00fcm yarat\u0131klar\u0131n en mutsuzu oldu\u011fu yerde, adalet, mutlu olmak durumundaysan\u0131z e\u011fer, en fazla ihtiya\u00e7 duydu\u011funuz \u015feydir.[4]<\/a> Platon devlette vatanda\u015flar\u0131n sevin\u00e7 ve \u00fcz\u00fcnt\u00fc birli\u011fi i\u00e7inde olan duygu birli\u011fine dayal\u0131 bir birlik olarak g\u00f6r\u00fcr. Duygu birli\u011finin devlette \u00f6nemli olmas\u0131n\u0131 da onu sa\u011flam bir beden benzeterek yapm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u0131karlar\u0131 bir, ama\u00e7lar\u0131 bir, duygular\u0131 m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu kadar bir toplum d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir[5]<\/a>. \u201cBenim\u201d veya \u201cbenim de\u011fil\u201d denmesi Platon i\u00e7in en iyi devlet d\u00fczenine i\u015faret etmektedir[6]<\/a>. Hocas\u0131 gibi kendisi de organizmac\u0131 bir yakla\u015f\u0131ma sahip[7]<\/a> olan Aristoteles di\u011fer yandan bu tek\u00e7i anlay\u0131\u015f\u0131 ele\u015ftirmektedir: \u201cOysa tek bir devletin olu\u015fmas\u0131 i\u00e7in \u00fcyeler aras\u0131nda nitelik farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n bulunmas\u0131 zorunludur. Daha \u00f6nce, Ahlak adl\u0131 yap\u0131t\u0131mda da s\u00f6yledi\u011fim gibi, bir \u015fehri ayakta tutan ayr\u0131 ayr\u0131 par\u00e7alar aras\u0131ndaki yetkin dengedir.<\/em>\u201d[8]<\/a> G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere toplumun tek par\u00e7al\u0131 bir yap\u0131 gibi g\u00f6rme hususunda Aristoteles Platondan ayr\u0131lmaktad\u0131r. Platon \u201cDemek ki biz adaleti bir \u00f6rnek olarak ar\u0131yorduk, en adaletli adam kimdir, b\u00f6yle bir adam olabilir mi, e\u011frilik nedir? En e\u011fri adam kimdir? B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 soru\u015fturmam\u0131z onun i\u00e7indi\u201d[9]<\/a> dedi\u011fi b\u00f6l\u00fcmde bu adalet aray\u0131\u015f\u0131ndan bahseder. Do\u011fruluk kavram\u0131 Platon\u2019da adalet kavram\u0131yla i\u00e7 i\u00e7e gibidir. Platon Yasalar adl\u0131 eserinde bu konuda daha a\u00e7\u0131k konu\u015fmaktad\u0131r: \u201c\u2026Bizim siyasal bilgeli\u011fimiz bu adaletin ta kendisidir\u2026 Bir devlet kurmak isteyen kimse, yasa yaparken birka\u00e7 tiran\u0131n ya da tek bir ki\u015finin yahut halk\u0131n egemenli\u011fini de\u011fil, bunun kendisini, yani adaleti g\u00f6z \u00f6n\u00fcnden ay\u0131rmamal\u0131d\u0131r. \u015eimdi s\u00f6yledi\u011fimiz gibi, adalet birbirine e\u015fit olmayan insanlardan her birine, her zaman onlar\u0131n do\u011fas\u0131na e\u015fit olan \u015feyin verilmesidir.<\/em>\u201d[10]<\/a> Aristoteles bu konuda: \u201cDevlette ama\u00e7lanan iyilik adalettir, buysa b\u00fct\u00fcn toplulu\u011fun iyili\u011fi i\u00e7in oland\u0131r. \u015eimdi, bir toplumda adaletin herkesin iyili\u011fi demek oldu\u011fu besbellidir. Adalet ki\u015filere ili\u015fkindir ve e\u015fitlik e\u015fitler i\u00e7in e\u015fit<\/em> olmak gerekir<\/em>\u201d[11]<\/a>, der. Ona g\u00f6re her devlet modeli kendince adaleti ger\u00e7ekle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Ancak bunlar\u0131n hi\u00e7birisi mutlak adaleti sa\u011flayamaz. \u0130nsanlardaki genel e\u011filim kendi \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 g\u00f6zeten adalet \u00f6\u011fesini mutlak olarak sunmak e\u011filimi vard\u0131r. Ona g\u00f6re adalet benzer durumlara ayn\u0131 muameleyi yapmakt\u0131r[12]<\/a>. Aristo\u2019ya g\u00f6re adalet kimsenin y\u00f6netilmekten \u00e7ok y\u00f6netmemesini, herkesin (y\u00f6netme ve y\u00f6netilmede) s\u0131rala\u015fmas\u0131n\u0131 gerektirir[13]<\/a>. Aristoteles\u2019e g\u00f6re adalet da\u011f\u0131tmak siyasal bilgelik isteyen bir konudur. O y\u00fczden \u015fehirlerde ahlak ve adalet da\u011f\u0131tacak kimselerin yani erdemlilerin \u00e7ok say\u0131da olmas\u0131 gerekir[14]<\/a>.<\/p>\n

Yusuf Has Hacib, adalete \u00f6zel bir b\u00f6l\u00fcm ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 eserinde h\u00fck\u00fcmdar\u0131n a\u011fz\u0131ndan adaleti anlat\u0131r. Adalet i\u015fleri do\u011fruluk ile halletmektir. Kulland\u0131\u011f\u0131 b\u0131\u00e7ak metaforuyla h\u0131zl\u0131 ve \u00e7abuk h\u00fck\u00fcm vermeyi, \u015feker metaforuyla adaleti bulan ve a\u011fz\u0131 tatlanan insan\u0131 ve ac\u0131 ot metaforuyla ise adalet kar\u015f\u0131s\u0131nda aleyhinde h\u00fck\u00fcm verilenin halini anlat\u0131r. Kanun kar\u015f\u0131s\u0131nda ister o\u011ful, ister yak\u0131n ve ister misafir olsun hepsinin bir oldu\u011fu dile getirilir. Beyli\u011fin temelini do\u011fruluk oldu\u011fu ve beyler do\u011fru olursa d\u00fcnyan\u0131n huzura kavu\u015faca\u011f\u0131 ifade edilir[15]<\/a>. Adalet ve iyilik kavramlar\u0131 eserde do\u011frudan tan\u0131mlanmasa da, eserin genelinden anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r ki, y\u00f6netenler halk\u0131n bask\u0131 alt\u0131nda tutulaca\u011f\u0131 bir devlet d\u00fczeni yaratmamal\u0131, halk\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131na kulak vererek kanun yapmal\u0131, hakl\u0131y\u0131 haks\u0131zdan ay\u0131rarak hakl\u0131ya hakk\u0131n\u0131 vermeli ve haks\u0131z\u0131 cezaland\u0131rmal\u0131d\u0131r. Asl\u0131nda bu kavramlar\u0131n do\u011frudan tan\u0131mlanmamas\u0131, hukukun dura\u011fanla\u015ft\u0131r\u0131lmamas\u0131 ve de\u011fi\u015fen \u015fartlara g\u00f6re toplumsal kurallar\u0131n de\u011fi\u015febilmesi i\u00e7in gereklidir[16]<\/a>. Kutadgu Bilig’de ge\u00e7en bilgilerden de anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi, insan\u0131n kendini tan\u0131mas\u0131 ve bilmesinin kolay oldu\u011funu s\u00f6ylememiz m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor. Ancak b\u00fct\u00fcn bunlara ra\u011fmen verilen bilgilerin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda bize g\u00f6re, insan kendi kendisine d\u00f6ner, kendi kendisine bakarsa, kendi kendisini kendi aynas\u0131nda g\u00f6r\u00fcrse, yani kendi benli\u011fini kendi aynas\u0131nda g\u00f6r\u00fcrse, bu bak\u0131p g\u00f6rme an\u0131nda, kendisi i\u00e7in, iyi, do\u011fru, g\u00fczel, adaletli olan bir \u015feyin, kendisi gibi olan ba\u015fkalar\u0131 i\u00e7in de iyi, do\u011fru, g\u00fczel, adaletli oldu\u011funu g\u00f6recektir. Ayn\u0131 zamanda bu bak\u0131p g\u00f6rme esnas\u0131nda, kendisi i\u00e7in, k\u00f6t\u00fc, yanl\u0131\u015f. \u00e7irkin, adaletsiz olan bir \u015feyin, kendisi gibi olan ba\u015fkalar\u0131 i\u00e7in de k\u00f6t\u00fc, yanl\u0131\u015f, \u00e7irkin, adaletsiz oldu\u011funu g\u00f6recektir. \u0130\u015fte bu bilin\u00e7le bilin\u00e7lenen bir insan, kendi nefsini, benli\u011fini, sadece kendini d\u00fc\u015f\u00fcnme duygusunu yenmi\u015f ve a\u015fm\u0131\u015f bir insand\u0131r. Yani s\u00fcbjektiflik duygusunu yenmi\u015f, a\u015fm\u0131\u015f ve b\u00f6ylece t\u00fcm benli\u011fiyle objektifli\u011fe y\u00f6nelmi\u015f bir insand\u0131r. B\u00f6yle bir bilin\u00e7le bilin\u00e7lenen insan art\u0131k, kendi benli\u011finde, iyiyi, do\u011fruyu, g\u00fczeli, adaleti g\u00f6r\u00fcr, hisseder ve hissetti\u011fi i\u00e7in de ya\u015far. Kendi benli\u011finde b\u00f6yle bir \u015fuurlulu\u011fa eri\u015fmi\u015f olan, bir insan art\u0131k, k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011fe, yanl\u0131\u015fl\u0131\u011fa, \u00e7irkinli\u011fe, adaletsizli\u011fe big\u00e2ne kal\u0131r, bunlar\u0131n hi\u00e7birine aldan\u0131p g\u00f6nl\u00fcn\u00fc kapt\u0131rmaz, bunlar\u0131n hi\u00e7birinin pe\u015finden gitmez ve bunlara tamam\u0131yla s\u0131rt \u00e7evirir. B\u00f6yle bir kimse hayat\u0131n\u0131n hi\u00e7bir an\u0131nda, bunlar\u0131n hi\u00e7birine de\u011fer vermez, tam tersine hayat\u0131n\u0131n her bir an\u0131m, iyiyle, do\u011fruyla, g\u00fczelle, adaletle \u00f6rmek ister ve \u00f6rmek i\u00e7in de arzuyla, gayretle \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Hayat\u0131n\u0131n her bir an\u0131na bu iyi ve g\u00fczel de\u011ferlerle mana kazand\u0131rmak ister ve bu u\u011furda b\u00fcy\u00fck bir gayret sarf eder[17]<\/a>.<\/p>\n

Platon ve Yusuf Has Hacib do\u011frulukla adaleti bir g\u00f6r\u00fcrler. Dolay\u0131s\u0131yla devletin t\u00fcm erdemlerinin dayand\u0131\u011f\u0131 do\u011fruluksa e\u011fer ayn\u0131 zamanda adalettir, \u015feklinde bir kategorik \u00e7\u0131kar\u0131m yanl\u0131\u015f olmaz. Ancak burada Aristoteles\u2019in bu idealist bak\u0131\u015f\u0131 ele\u015ftirdi\u011fi ideal ile ger\u00e7e\u011fin fark\u0131n\u0131n dile getirildi\u011fini de ifade etmek gerekir. Aristoteles siyaset felsefesinin yap\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131 zaman ve mek\u00e2n \u00fcst\u00fcl\u00fckten zaman ve mek\u00e2n i\u00e7inde oldu\u011funu ortaya koymaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Politika adl\u0131 eserde de yap\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan budur. O devleti do\u011fada var olan \u015feylerden g\u00f6r\u00fcr. \u0130nsan ise siyasal bir hayvand\u0131r. Mant\u0131ksal olarak do\u011fa onu dil yetisiyle donatm\u0131\u015ft\u0131r ki bu onun iyi ve k\u00f6t\u00fc kategorilerini ifade etme \u015fans\u0131na sahip olmas\u0131n\u0131 sa\u011flar. B\u00f6ylece di\u011fer insanlarla ortak bir g\u00f6r\u00fc\u015f payla\u015fabilir[18]<\/a>. M\u00fc\u015fterekleri tespit ilerici gerici gibi kavramlarla birilerine ak\u0131l vermek, demokrasi g\u00f6t\u00fcrmenin \u00f6tesinde insanl\u0131\u011f\u0131n m\u00fc\u015fterek miras\u0131n\u0131n esas\u0131nda kendimize bakarak baz\u0131 temel meselelere uzla\u015fm\u0131\u015f ve makul bir \u00e7er\u00e7eve \u00e7izebiliriz. Devlet siyasi bir ek de\u011fil varolu\u015fumuzun esas\u0131nda te\u015fekk\u00fcl eden bir d\u00fczen kurumudur.<\/p>\n

 <\/p>\n

Yasalar <\/strong><\/p>\n

Platon toplumun baz\u0131 ilkelerle y\u00f6netilmesi gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ve akl\u0131n saptad\u0131\u011f\u0131na yasa demeliyiz der. Yasalar\u0131 \u00e7i\u011fneyenlere kar\u015f\u0131 durmak onun i\u00e7i adalettir. B\u00fct\u00fcn devletin genel yarar\u0131 i\u00e7in yap\u0131lmayan yasalar\u0131n hi\u00e7biri de do\u011fru yasa de\u011fildir. Yasalar bir grup insan\u0131n \u00e7\u0131kar\u0131n\u0131 g\u00f6zetti\u011fi durumda Platon o insanlara vatanda\u015f de\u011fil partici demektedir. Ona g\u00f6re onlar\u0131n hakk\u0131m\u0131z dedikleri \u015feylerde bo\u015f \u015feylerdir. Ona g\u00f6re devlet idarecili\u011fi birine zenginli\u011fi, g\u00fcc\u00fc, boyu-posu, soylulu\u011fu gibi sebeple verilemez; yasalara en \u00e7ok sayg\u0131 g\u00f6steren ve devlet i\u00e7inde \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc bu alanda elde her kim ise y\u00f6netici o olmal\u0131d\u0131r. O y\u00f6neticilere yasalar\u0131n hizmetk\u00e2r\u0131 demektedir. Yasan\u0131n y\u00f6netildi\u011fi bir devlette ona g\u00f6re felaket o devletin \u00fczerine \u00e7\u00f6kmek \u00fczeredir. Tam tersi olarak yasalar\u0131n y\u00f6neticilerin efendisi, y\u00f6neticilerin de yasan\u0131n k\u00f6lesi olduklar\u0131 bir devlet ise Platon\u2019a g\u00f6re kurtulu\u015ftad\u0131r[19]<\/a>.\u00a0 Aristoteles\u2019e g\u00f6re yasan\u0131n egemen olmas\u0131n\u0131 isteyen, ba\u015fka hi\u00e7bir \u015feyin de\u011fil, yaln\u0131z Tanr\u0131\u2019n\u0131n ve Zek\u00e2\u2019n\u0131n egemen olmas\u0131n\u0131 istiyor demektir; bir insan\u0131n egemenli\u011fini isteyense bir vah\u015fi hayvan\u0131 i\u015fin i\u00e7ine sokuyor demektir. \u00c7\u00fcnk\u00fc insanlar\u0131n duygular\u0131 vah\u015fi hayvanlar gibidir ve g\u00fc\u00e7l\u00fc duygular y\u00f6neticileri ve insanlar\u0131n en iyilerini bile yoldan \u00e7\u0131kar\u0131r. Aristoteles\u2019e g\u00f6re yasada, tutkular\u0131 olmayan zek\u00e2 bulunmaktad\u0131r<\/em>. Ona g\u00f6re aray\u0131\u015f ortalama olan\u0131 bulmak \u00fczerinedir ve yasa ortalama oland\u0131r. Yasa ona g\u00f6re taraf tutmaz, a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u015fu ya da bu tarafa koymaz[20]<\/a>. Aristoteles demokrasi yasalar\u0131n\u0131n zenginle yoksul aras\u0131nda bir s\u0131n\u0131f fark\u0131 g\u00f6zetmemesi nedeniyle \u0131l\u0131ml\u0131 ve ideale yak\u0131n oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir[21]<\/a>. Ona g\u00f6re yasalar\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 yerde demagoglar ba\u015f g\u00f6sterir. Burada yaltaklanmalar y\u00fcceltilir. Tiranlar\u0131n dalkavuklar\u0131 neyse demokrasilerin demagoglar\u0131 da odur. Yasalar\u0131n egemen olmad\u0131\u011f\u0131 yerde bir anayasa yoktur. Yasa her \u015feye h\u00e2kim olmal\u0131 ve y\u00f6netenler de buna uymal\u0131d\u0131r. Demokrasi halk\u0131n karar\u0131ysa ve hi\u00e7bir karar da evrensel olmad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re bu tipin ve anayasas\u0131n\u0131n da evrenselli\u011finden s\u00f6z edilemez<\/em>[22]<\/a>. Evrensel s\u00f6z\u00fcn\u00fc ele\u015ftiren di\u011fer bir yaz\u0131m\u0131z\u0131 hat\u0131rlatarak modern manas\u0131yla \u201cevrensel\u201d dogmas\u0131n\u0131 da genel ge\u00e7er bir ele\u015ftiri ile s\u00fczge\u00e7ten elemek modern tortular\u0131 silkelemek ad\u0131na faydal\u0131 olabilir. Ahlak\u0131 olmayan evrensel mefhumunda kast edilene yabanc\u0131la\u015f\u0131r. Burada ahlak meselesi, yaz\u0131n\u0131n giri\u015finde bahsedilen d\u00fczenin ikamesi ve s\u00fcreklili\u011finin temelidir, demek yanl\u0131\u015f olmaz. Demagojinin hakikati yozla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ve ge\u00e7erli olmad\u0131\u011f\u0131 yerde evrensel de ancak ta\u015feron olabilir. Ele\u015ftirinin sald\u0131r\u0131 san\u0131l\u0131p dogmalar, komplo teorileri ve tevillere s\u0131k\u0131\u015fan bir zek\u00e2 d\u00fczeyinin insan\u0131 anlamas\u0131 ve ona ger\u00e7ek bir hayat sunmas\u0131 muhaldir.<\/p>\n

Yusuf Has Hacib h\u00fck\u00fcmdar\u0131n\u0131n kanun ve do\u011fruluk \u00fczere oldu\u011fundan bahsederek ba\u015flar. Ona g\u00f6re kanun kar\u015f\u0131s\u0131nda herkes; o\u011ful, akraba veya yabanc\u0131 birdir, h\u00fck\u00fcm verirken herkese adaletle muamele edilir[23]<\/a>. Memlekette uzun h\u00fck\u00fcm s\u00fcrmenin \u015fart\u0131 kanunu do\u011fru y\u00fcr\u00fctmek ve hakl\u0131 korumakt\u0131r. Kanun ile \u00fclke geli\u015fir ve d\u00fczene girer[24]<\/a>. Yusuf\u2019un sembol tiplerinden olan h\u00fck\u00fcmdar K\u00fcnto\u011fd\u0131 t\u00f6re ve k\u00f6nilik\u2019i (kanun ve adalet) temsil etmektedir. Kutadgu Bilig\u2019de pek \u00e7ok yerde kanunun koyman\u0131n ve bunun adil olmas\u0131n\u0131n vurgusunu yaparak s\u00f6z\u00fc uzatmamak ad\u0131na bu kadarla yetiniyoruz.<\/p>\n

\u0130nsan\u0131n devlet ile olan serencam\u0131nda adalet ve yasalar merkezi bir yerde durur. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n bu konudaki tarihi uzun ve sanc\u0131l\u0131d\u0131r. Platon, Aristo ve Yusuf Has Hacib \u00e7er\u00e7evesinde do\u011fu bat\u0131 aras\u0131nda okunmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan bu kavramlar\u0131n umumi do\u011fas\u0131 toplum ve devlet ili\u015fkisinin varolu\u015f durumu ile e\u015f manadad\u0131r. Bu bak\u0131mdan insan kendili\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrken siyasi varl\u0131k ba\u011flam\u0131nda dalkavuklar ve demagoglara bu en do\u011fal varolu\u015f halini kapt\u0131rmamak, adil t\u00f6reyi\/kanunu korumak, siyasi haysiyetimizi korumak, yozla\u015fmaya \u201cideal\u201d olan i\u00e7erisinden bakabilmek, ele\u015ftirerek d\u00fczenini korumak ve konu\u015farak nizam\u0131 sa\u011flamak kendilik bilincimizin gelece\u011fi ad\u0131na \u015f\u00fcphesiz faydal\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n

Kul hakk\u0131n\u0131n \u00e7ok temel bir esas olmas\u0131 belli ki varl\u0131\u011f\u0131n birey ile toplum aras\u0131ndaki o ili\u015fki ve ileti\u015fimin do\u011fas\u0131ndaki yard\u0131mla\u015fma ve dayan\u0131\u015fma ile g\u00fcvenlik dengesindeki ince vaziyeti \u00f6nceliyor olmas\u0131yla alakal\u0131 olsa gerektir.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

[1]<\/a> Platon, Devlet<\/em>, \u00c7ev. Sabahattin Ey\u00fcbo\u011flu-M. Ali Cimcoz, \u0130stanbul, 2006, s.54.<\/p>\n

[2]<\/a> Burhanettin Tatar, \u201cSiyasi Hermen\u00f6tik Ba\u011flam\u0131nda Diyalojik Bilin\u00e7 Sorunu\u201d, Din Bilimleri Akademik Ara\u015ft\u0131rma Dergisi, S.2, 2001, <\/em>s. 45.<\/em><\/p>\n

[3]<\/a>Aristoteles, Politika<\/em>, \u00c7ev. Mete Tun\u00e7ay, \u0130stanbul, 2000, s.109.<\/p>\n

[4]<\/a> Bryan Magee, B\u00fcy\u00fck Filozoflar, \u00c7ev Ahmet Cevizci, \u0130stanbul, 2000, s.17<\/p>\n

[5]<\/a> Platon, Devlet<\/em>, s.169\u2013170.<\/p>\n

[6]<\/a> Platon, Devlet<\/em>, s. 167.<\/p>\n

[7]<\/a> Aristoteles, Politika, <\/em>s. 7\u20138.<\/p>\n

[8]<\/a> Aristoteles, Politika, <\/em>s.32.<\/em><\/p>\n

[9]<\/a> Platon, Devlet<\/em>, s. 180; Mete Tuncay, Herodotos\u2019tan Hegel\u2019e Bat\u0131 Siyasal D\u00fc\u015f\u00fcncesinde Se\u00e7meler<\/em>, c.1, \u0130stanbul, 1973, s. 84.<\/p>\n

[10]<\/a> Tuncay, a.g.e.,<\/em> s.141.<\/p>\n

[11]<\/a> Aristoteles, Politika, <\/em>s. 91.<\/p>\n

[12]<\/a>\u00a0 Larry Arnhart, Siyasi D\u00fc\u015f\u00fcnce Tarihi<\/em>, \u00c7ev. Ahmet Kemal Bayram, Ankara, 2004, s.72\u201373.<\/p>\n

[13]<\/a> Aristoteles, Politika, <\/em>s. 103.<\/p>\n

[14]<\/a> Aristoteles, Politika, <\/em>s. 116.<\/p>\n

[15]<\/a>Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig<\/em>, \u00c7ev. Re\u015fit Rahmeti Arat, Ankara, 1998, s. 69\u201370<\/p>\n

[16]<\/a> Nejat Do\u011fan, Kutadgu Bilig\u2019in Devlet Felsefesi-II, Sosyal Bilimler Enstit\u00fcs\u00fc Dergisi<\/em>, <\/em><\/strong>S. 13, 2002, s.84.<\/p>\n

[17]<\/a> Mehmet Akg\u00fcn, \u201cKutadgu Bilig\u2019de Ahl\u00e2k\u201d, Felsefe D\u00fcnyas\u0131<\/em>, S.23, 1997, s. 142\u2013143.<\/p>\n

[18]<\/a> Aristoteles, Politika, <\/em>s. 9-10; Ne\u015fet Toku, Siyaset Felsefesine Giri\u015f<\/em>, \u0130stanbul, 2005, s. 60-61.<\/p>\n

[19]<\/a> Platon, Yasalar<\/em>, \u00c7ev. Suat Sinano\u011flu, Mete Tuncay, a.g.e<\/em>.\u2019den, s.139\u2013140.<\/p>\n

[20]<\/a> Aristoteles, Politika, <\/em>s.103\u2013104.<\/p>\n

[21]<\/a> Aristoteles, Politika, <\/em>s. 117.<\/p>\n

[22]<\/a> Aristoteles, Politika, <\/em>s. 118.<\/p>\n

[23]<\/a> Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig<\/em>, s. 69\u201370.<\/p>\n

[24]<\/a> Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig<\/em>, s. 154.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Dalkavuklar-Demagoglar Aras\u0131nda \u0130nsan Haysiyeti \u0130nsan\u0131n bir…<\/p>\n","protected":false},"author":218,"featured_media":10234,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[67],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10233"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/218"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=10233"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10233\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=\/"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=10233"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=10233"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kadrandergi.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=10233"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}